socrates

DE WEG VAN DE NOMADE

Rosi Braidotti
Socrateslezing 1993

< Inhoud >
< Feminisme en Moderniteit > < Voorbij het Dualisme >
< Nomadische  Stijl > < De Nomade als Veeltalige >
< Theoretisch Nomadendom > < Noten >

Ik zou willen beginnen met een welgemeend dankwoord voor de uitnodiging om de Socrateslezing 1993 te houden. Het is een grote eer voor mij en ik wil deze gelegenheid graag benutten om met waardering en emotie Trudy van Asperen te gedenken, de vrouw die mij in deze rol is voorgegaan. Haar overlijden is door ons allen als een persoonlijk, intellectueel en moreel verlies ervaren.

 

FEMINISME EN MODERNITEIT

inhoud van deze lezing

Het thema van mijn lezing is hoe feministische theorie ons begrip van de menselijke subjectiviteit kan herdefiniŽren. Van binnenuit gezien betekent dit dat de feministische reeks van ervaringen op een dusdanige manier is uitgewerkt dat ideeŽn daaruit voortvloeien die een algemener toepassingsgebied hebben dan voorheen. Vanuit een filosofische invalshoek bezien betekent het dat een aantal zaken die feministen gemotiveerd hebben, eindelijk terugkomen in heersende filosofische discussies. Dit is volgens mij een belangrijk moment van dialoog en uitwisseling, ťťn waaraan ik een bescheiden bijdrage hoop te leveren.

Laat mij ter introductie het volgende zeggen: ik voel mij zeer toegewijd aan de taak om een feministische, epistemologische en ethische positie uit te werken die passend is voor het einde van dit millennium. Dit wil zeggen dat ik gemotiveerd ben door een innerlijke noodzaak om die twee zaken te doordenken die mijn intellectuele leven beheersen: aan de ene kant de feministische theorie en praktijk en aan de andere kant een toewijding aan het heden, aan het hier en nu. Ik vertaal deze twee zaken naar een gemeenschappelijk probleemveld toe: dat van de moderniteit.

Moderniteit staat voor een intellectueel en ethisch standpunt, niet voor een specifieke tijdspanne; aangezien het lijkt of zowel historici als filosofen het er niet over eens kunnen worden wanneer de moderniteit feitelijk is begonnen - als ze al ooit is begonnen - blijft ze chronologisch een open einde houden. De Duitse kritische theoretici, in het bijzonder Habermas, stellen hiertegenover dat de moderniteit nog niet is begonnen; voor hen is zij een horizon waar we naartoe bewegen als naar een soort Utopia. Aan de andere kant stellen de Franse kritische filosofen - en hierbij denk ik met name aan Foucault, Deleuze en Lyotard - dat de moderniteit een filosofisch en politiek begrip is dat in de achttiende eeuw met het humanistische Verlichtingsproject is begonnen, en die inmiddels haar historische functie heeft verloren.

Ik voel mij zelf het meest aangetrokken tot de manier waarop de Fransen de vraag naar de moderniteit beoordelen. Ik geloof dat de centrale begrippen die het Verlichtingsproject kracht gaven, in het bijzonder het geloof in de fundamentele redelijkheid van de mens, de universele bruikbaarheid van de rede en de bevrijdende krachten van onderwijs en wetenschap - dat al deze humanistische begrippen ruw zijn verstoord en weersproken door de gebeurtenissen van de moderne geschiedenis. Met name denk ik daarbij aan fenomenen als het kolonialisme en het Europese fascisme, beide gekenmerkt door episodes van volkerenmoord en grootschalige exploitatie en uitroeiing van mensen die als inferieur werden beschouwd en derhalve uit de weg konden worden geruimd.

Geconfronteerd als wij worden met episodes van 'rationeel' (1) geweld zoals in Auschwitz, de Goelag archipel, Vietnam en van Pol Pot - om nog maar niet te spreken van de systematische vernietiging van de tropische regenwouden en de gebeurtenissen in BosniŽ; en de lijst blijft uiteraard helaas nog open - geloof ik dat het onverantwoord zou zijn in de meest weekhartige en wezenloze zin om te blijven geloven in de redelijkheid van de mens. Sinds het Manhattan-project en de opkomst van het nucleaire tijdperk met zijn vernietigingspotentieel zijn wetenschap en technologie eveneens de oorzaak geworden van aanhoudende angsten omtrent ons hier en nu, in plaats van de sleutel tot toekomstige groei en vooruitgang te zijn.


Het humanistische Verlichtingsproject heeft zijn historische functie verloren

inhoud van deze lezing

Ik schets dit beeld niet om U neerslachtig of wanhopig te maken; noch is het zo - zoals sommige kwaadwillende critici hebben gesteld - dat ik getraumatiseerd ben door een teveel aan televisie. Wat wŤl het geval is, is dat ik toegewijd ben aan het denken naast mijn wereld, liever dan dat ik net doe of hij niet bestaat, of hoop dat hij vanzelf weer weg zal gaan. Ik ben noch voor de isolatie van de academische ivoren toren, noch voor de nostalgie naar een zogenaamd 'beter' verleden. Waar ik wŤl van overtuigd ben, is dat wij historisch gedoemd zijn om ons veranrwoordelijk te voelen voor onze geschiedenis, omdat wij als laat-twintigste-eeuwse personen degenen zijn die na het historisch faillissement van de beloftes van de Verlichting komen. Verre van dat wij toegeven aan de klassieke klacht van de tiener: 'Dat heb ik weer, ik heb toch niet gevraagd om in deze tijd geboren te worden!', geloof ik dat onze tijd van ons allen een hernieuwde volwassenheid en een meer omvattend gevoel van onderlinge verbondenheid verlangt.

Of men onze hachelijke situatie 'postmodern', 'post-humanistisch' of 'neo-humanistisch' noemt, is van weinig belang. Wat echter wel van belang is, is ons gemeenschappelijk bewustzijn van wat het betekent om denkende wezens te zijn aan het eind van dit millennium. Het betekent dat we onszelf verantwoordelijk moeten maken voor de geschiedenis van onze cultuur zonder dat we onze kop in het zand steken, maar ook zonder dat we toegeven aan het relativisme, of dat typische yuppie-gevoel dat zegt: 'Goed dan, als het zo is, dan moet alles kunnen.'

Voor het feminisme is deze onderneming bijzonder relevant, omdat zij van invloed is op het begrijpen van het sekseverschil [ook wel 'seksuele differentie' genoemd], dat wil zeggen het definiŽren van de vrouw als de 'ander' of de 'tweede sekse', hetgeen een specifiek kenmerk is van onze cultuur. In deze cultuur wordt mannelijkheid ook gelijkgesteld met het normale en is hij synoniem met subjectiviteit. Vandaar de standaard feministische grap ten koste van Descartes: 'Ik denk, dus Hij bestaat!' In een feministische analyse is 'differentie' een centraal concept in die zin dat het westerse denken altijd gefunctioneerd heeft via dualistische tegenstellingen - bijvoorbeeld tussen het mannelijke dat actief is en het vrouwelijke dat passief is - die sub-categorieŽn van 'anderen' creŽren. In deze geschiedenis is 'differentie' toegekend aan relaties van overheersing en uitsluiting, waarbij 'verschillen van', 'minder dan' is gaan betekenen, oftewel minder waard zijn dan. Differentie is gekoloniseerd door machtsrelaties die haar tot minderwaardigheid reduceren; vervolgens heeft deze essentialistische en dodelijke bijbetekenissen verkregen, die hele categorieŽn van menselijke wezens gedevalueerd hebben tot 'anderen', en daarmee tot wegwerpartikel. Een wegwerpartikel zijn betekent dat je net zo menselijk maar net iets sterfelijker bent dan de eerste-klas subjecten.

Als een kritisch denker, als een intellectueel grootgebracht in het geboortegolftijdperk van het nieuwe Europa, als een feministe toegewijd aan het vaststellen van sterke alternatieven, kies ik ervoor aansprakelijk te zijn voor dit aspect van mijn cultuur en mijn geschiedenis. Daarom wil ik door de differentie heen denken, door de knopen van macht en geweld heen die haar tocht naar suprematie in de Europese geest begeleid hebben. Deze notie is veel te waardevol en belangrijk om gereduceerd te worden tot een probleem van waarde-relativisme. Wat ik echter in plaats daarvan zou willen stellen, is dat differentie de basis kan worden voor het uitwerken van alternatieve, positieve waarden. Vandaar dat ik de nadruk leg op de positiviteit van het verschil dat feministische vrouwen kunnen maken.

Waar ik me in de rest van mijn lezing op wil concentreren, is het volgende. Als gevolg van mijn definitie van zowel feminisme als moderniteit zouden we ons moeten richten op het radicaliseren van ons begrip van menselijke subjectiviteit, zodat een tweeledig doel bereikt wordt: enerzijds om de medeplichtigheid tussen subjectiviteit en mannelijkheid te beŽindigen en anderzijds om de differentie in te lijven als een positieve waarde in plaats van haar naar buiten toe te projecteren als teken van minderwaardigheid. Als eind-van-het-millennium-feministen dienen wij het universele subject geheel te radicaliseren, niet alleen om 'hem' te verwijderen om plaats te maken voor 'haar'. Als een gevolg hiervan denk ik dat er heden ten dage niemand is die de vraag naar de crisis van het moderne subject kan stellen zonder daarbij ook de vraag naar de status van seksuele differentie, of gender aan de orde te stellen. Moderniteit en seksuele differentie omvatten elkaar als twee kanten van dezelfde medaille.


VOORBIJ HET DUALISME

inhoud van deze lezing

Als men deze beweringen in de context plaatst van deze cultuur aan het eind van de eeuw, in een post-indusrtieel klimaat waar de enige constante de verandering is, dan wordt het duidelijk welke uitdaging er nu is voor zowel het feminisme als de filosofie, namelijk hoe adequaat na te denken en rekenschap te geven over veranderingen en veranderende situaties. Niet het comfort van statische waarheden dus, maar de prikkeling van het moeten doordenken van levende veranderingsprocessen. De verplichting om op een andere manier over onze historische situatie na te denken brengt het feminisme en de post-structuralistische filosofie bijeen waar het gaat om de noodzaak tot het herdefiniŽren, heruitvinden en opnieuw vormgeven van het denkende subject. Dit resulteert in de onderneming om nieuwe denkbeelden te creŽren die de plaats kunnen innemen van het klassieke stelsel van subject-representatie. De uitdaging voor het hedendaagse denken is het lef om zichzelf opnieuw uit te vinden.


Het geloof in de de universele bruikbaarheid van de rede is ruw verstoord door de moderne geschiedenis

inhoud van deze lezing

Het zal u niet verrassen om te horen dat verandering geen geliefd of populair onderwerp is in het politieke klimaat van vandaag; of dat deze op veel universitaire faculteiten niet als belangrijk intellectueel thema wordt geaccepteerd. De jaren negentig zijn een zeer conservatieve periode, waarin noties van transformatie en verandering al te vaak van de aartsconservatieve politieke agenda worden weggedrukt, en beperkt worden tot meer privť of zelfs intieme ervaringsgebieden. Feministische spiritualiteit, in een variatie van alternatieve praktijken, is een gebied waar verandering een centraal vraagstuk is, en hoewel ik dit soort ervaringen hooglijk waardeer, vind ik het ook jammer dat de mainstream politiek zich heeft afgewend van de radicale nalatenschap die het project van transformatie is van de manier waarop wij leven en denken. In dit opzicht blijf ik een politieke radicaal.

Keren wij terug naar de filosofie. In enkele van mijn eerdere werken over de Franse postmodernisten heb ik mijn scepticisme geuit over het idee van een 'crisis' van het filosofische subject die plaatsvindt op hetzelfde moment als de historische verschijning van vrouwen en andere onderdrukte groepen als een politieke en theoretisehe macht. Ik heb echter ook gewezen op de relevantie en bruikbaarheid van de post-structuralistische kritiek op de taal van de metafysica. Van nog groter belang is hun poging om het denkende subject en het theoretische proces te herdefiniŽren.

Vanuit een feministisch perspectief is de poging tot het opnieuw vormgeven van de menselijke subjectiviteit echter verbonden met een veel meer gender-specifieke analyse, die ik hierboven reeds kort uiteengezet heb. De moedwillige spraakverwarring tussen subjectiviteit en mannelijkheid die ten koste gaat van vrouwen en vele 'anderen', is een diepgewortelde vorm van dualisme, die hoognodig bekritiseerd dient te worden. Het systeem van symbolische representatie van het subject dat door het fallo-logocentrisme is opgezet, dat de interne logica van het patriarchaat is, is noch noodzakelijk in de zin van historisch onvermijdelijk zijn, noch rationeel in de zin van conceptueel noodzakelijk. Het is gewoon zo ontstaan, als het machtige fundament van een systeem waarin wij allen als man of als vrouw door bepaalde symbolische, semiotische en materiŽle condities geconstrueerd zijn.

In hun kritieken zijn feministen overgegaan van een verwerping van dit valse universele naar een non-dualistische kijk op alteriteit, en bevestigen zij de positieve waarde van verschillen om daarmee nieuwe kenmerken voor de definitie van vrouwelijke subjectiviteit te poneren. Het feminisme heeft een vorm van verzet ontwikkeld tegen de visie op subjectiviteit die rationaliteit als dominante modus poneert, ten gunste van de veelvoudigheid, de pluraliteit en de veelsoortigheid van de vertogen van vrouwen.

Ik wil hieraan toevoegen dat, hoewel feminisme een zeer belangrijke, beredeneerde kritiek op de rationaliteit is, het niet de enige is. Zo zijn bepaalde vormen van radicaal humanisme en het anti-racistische denken ook bijzonder belangrijk. Tevens ben ik van mening dat het feminisme niet alleen maar filosofische tegen-categorieŽn probeert te vestigen. De kunst is om de onderdrukten niet in een nieuw ras van meesters - of meesteressen - te veranderen, maar eerder om het hele bouwwerk voor eens en altijd te transformeren.


Het is onverantwoord nog langer te geloven in de redelijkheid van de mens

inhoud van deze lezing

In hun poging om het agressief tweeledige denkmodel van het patriarchale systeem te ondermijnen, hebben feministen hun ethiscbe passie zo ver doorgevoerd dat zij geheel nieuwe intellectuele stijlen hebben ontwikkeld. Met het leggen van de nadruk op de stijl wil ik niet impliceren dat de vorm het enige belangrijke is, juist het tegendeel. Ik denk dat de propositionele inhoud van het feministische denken bijzonder hoog is. Wat ik wel bedoel is dat in het feministische denken vorm en inhoud niet eenvoudig gescheiden kunnen worden en deze eenheid is een van de kenmerken van de feministische stijl. Ik zou willen suggereren dat deze stijl een nieuw soort taalkundig nomadendom is die een verzameling van onderling verbonden 'gesitueerde geleerdheden' poneert.


NOMADISCHE STIJL

inhoud van deze lezing

In tegenstelling tot de dogmatiek en zelf-seriositeit van het patriarchale denken zien feministen ideeŽn als mobiele, levendige entiteiten die zich verzetten tegen systemen en assimilatie in uitsluitende manieren van denken. Wat in het feministische denken op het spel staat is niet de verheerlijking van een vrouwelijke essentie, maar een radicale her-lezing van het subject. Feministische theoretici hebben patronen van denken ontwikkeld die nienwe wegen voor bezinning openleggen en die ons in staat stellen te ontsnappen aan zowel algemene synthesen als leerstellige ideologieŽn. Door dit te doen geven zij aan de discursieve praktijk en aan het denken een bewegingsvrijheid en een vitale kracht zoals deze zelden gekend hebben. Zij geven ideeŽn weer hun bewegingsvrijheid, hun vitale kracht en hun schoonheid terug. Het is vanwege dit dynamische, bezielende bestanddeel dat ik de term 'nomadisch' gebruik om deze feministische stijl te beschrijven. Nomadische subjecten zijn in staat de activiteit van het denken te bevrijden uit de greep van het fallocentrische dogmatisme; door hun toedoen krijgt het denken zijn vrijheid, zijn levendigheid, zijn schoonheid weer terug. Er is een sterke esthetische dimensie in de zoektocht naar alternatieve

nomadische figuraties. En de feministische theorie zoals ik die beoefen, geeft blijk van deze vreugdevolle nomadische kracht. Zoals de Amerikaanse feministe Nancy Miller stelt: 'Feminisme heeft een ritme, je kunt erop dansen!'

Een eerste kenmerk van deze stijl is trans-disciplinariteit; dat wil zeggen het overschrijden van de grenzen tussen disciplines zonder acht te slaan op de verticale, disciplinaire onderscheidigen die kennis organiseren. Deze manier van denken brengt een uitgebreid lenen uit diverse velden met zich mee: een zachtaardig stelen dat ideeŽn in staat stelt zich te bewegen van de ene discipline naar de andere. Claude Levi-Strauss noemde dit 'le bricolage'; Gilles Deleuze noemt het 'de-territorialisatie', of het nomade-worden van ideeŽn.

Een belangrijke implicatie van dit eersre kenmerk is het element van risico dat in de intellectuele activiteit geÔtroduceerd wordt. Nomadisch denken is een meer gedurfde, gewaagde vorm van intelligentie, die vrijer en oneerbiediger is dan de gevestigde normen. Het is volgens mij voor feministen bijzonder belangrijk om te ontsnappen aan de patronen van mannelijke identificatie die de theorie van hen vraagt, om uit de verlammende structuren van een uitsluitend academische stijl te stappen. Het nomadendom is een uitnodiging om ons te de-identificeren van het vastgeroeste fallologocentrische monologisme van het filosofische denken. Het is ook een uitnodiging om te beginnen met het cultiveren van de kunst van trouweloosheid, of liever die vorm van gezonde respectloosheid voor zowel academische als intellectuele conventies, ingesteld en gepropageerd door de tweede feministische golf. Als waarlijke avonturiersters in het veld van de theorie vertonen feministen opmerkelijke acrobatische talenten, terwijl zij mentale wegen door de leegte traceren zonder ten prooi te vallen aan de zwaartekracht.

Een tweede belangrijk kenmerk van de nomadische stijl is de vermenging van verschillende manieren van spreken. Als ik schrijf, bijvoorbeeld, probeer ik altijd het theoretische met het poŽtische of het lyrische te vermengen. Deze verschuivingen in mijn spreken zijn een manier om me te verzetten tegen de trekkracht van de kant en klare academische stijl. Ik moet toegeven dat, in de filosofisehe scholen waar ik opgeleid ben, een zekere oneerbiedigheid voor stijl over het algemeen werd opgevat als een teken van 'seriositeit', of zelfs van 'wetenschappelijkheid'. Alsof mooi schrijven de uitdrukking zou zijn van een 'zachte', dat wil zeggen een niet-wetenschappelijke geest. Alsof we emoties zouden kunnen scheiden van de werking van de geest. Alsof taal de ruimte biedt voor zulke onderseheidingen. Ik denk dat de functionele stiji waarin zoveel onderzoek in de sociale en menswetenschappen is geschreven een grote nederlaag voor het intellectuele leven is: dat zoveel vrouwen in de valkuil van de functionele stiji vallen verontrust mij zeer. Ik zou veel liever mijn theorieŽn fictionaliseren, mijn ficties theoretiseren en filosofie bedrijven als een vorm van conceptuele creativiteit.

Feministisch nomadisch denken impliceert dat denken niet zozeer een theoretische zaak is als wel een manier van zijn. Het is een manier van bestaan die uitdrukking geeft aan de creatieve, positieve kracht van de mens. Daaruit volgt dat iedere poging om het denken te vervreemden van deze creatieve kracht, de onderwerping van de activiteit van het denken aan negatieve impulsen, voor feministen een verminking van de menselijke geest inhoudt. Als gevolg hiervan blijkt dat kritiek, oftewel het 'reactieve' moment van lezen en tekstueel commentaar leveren en sehepping, of het 'actieve' moment van productie, onontwarbaar verstrengeld zijn, waardoor het onmogelijk wordt te zeggen waar fictie begint en 'zuivere' theorie ophoudt.

Het vermengen van het lyrische met het theoretische geeft mij bovendien de gelegenheid ruimte te maken voor de stemmen van andere vrouwen, meestal via citaten (die ik helaas vanavond niet kan gebruiken). Hierbij wordt echter aangenomen dat, alhoewel vrouwen samen kunnen en willen handelen, ze op geen enkele manier hetzelfde zijn. In dit verband is het idee van een politiek van lokatie zeer belangrijk. Dit idee, dat door Adrienne Rich ontwikkeld is tot een theorie van erkenning van de veelvoudige verschillen tussen vrouwen, benadrukt hoe belangrijk het is om algemene uitspraken over alle vrouwen te verwerpen en in plaats daarvan te proberen zo bewust mogelijk te zijn vanwaar men spreekt. Attent zijn op de gesitueerdheid in tegenstelling tot de universalistische aard van uitspraken is het belangrijkste uitgangspunt. In politieke toepassingen bepaalt de politiek van lokatie de benadering van tijd en geschiedenis. Het besef van lokatie heeft voor mij te maken met contra-geheugen, of met het ontwikkelen van alternatieve genealogieŽn. Met andere woorden betekent het dat het meer verschil maakt om het historisch geheugen van onderdrukking of uitsluiting te hebben, zoals het geval is bij vrouwen, dan louter het empirisch referent te zijn van een dominante groep, zoals mannen.

De vele stemmen van andere vrouwen in de tekst zijn ook een manier om de subtiliteit en theoretische relevantie van de intelligentie van vrouwen te prijzen. Ik wil terugvorderen wat vrouwen, ondanks de strijdlustige tegenwerking van gevestigde instituties, aan het leven van de geest hebben geboden. Ik zie dit als een belangrijke stap in het proces van het vestigen van vrouwelijke genealogieŽn als gedeelde discursieve en politieke praktijken. Voor mij zijn genealogieŽn vormen van contra-geheugen, dat wil zeggen ruimtes van mentaal verzet tegen dominante vormen van denken. Het nomadische bewustzijn is verwant aan wat Foucault het contra-geheugen noemt. Het is een vorm van weerstand bieden aan assimmilatie of homologatie in dominante manieren om het zelf te representeren. Feministen - of andere kritische intellectuelen zoals het nomadische subject - zijn diegenen die vergeten zijn onrechtvaardigheid en symboliselie armoede te vergeten: hun geheugen is tot actie aangespoord tegen dominante opinies; zij voeren een rebellie van onderworpen kennis op.


Onze tijd vraagt van ons allen een meer omvattend gevoel van onderlinge verbondenheid

inhoud van deze lezing

Ik geloof dat er veel aanwezig is in de culturen van vrouwen dat behandeld moet worden als een speciale vorm van contra-geheugen, of als het verhaal van een zeer bijzondere reis. Het moet bewaard worden als een bron van rijkdom en inspiratie. Dc culturen van vrouwen zijn vele en rijk geschakeerd: zoals de tuim van onze moeders, zo schitterend geprezen door Alice Walker; of de recepten en kookboeken van onze moeders, zo geestig gekarikaturiseerd door Gertrude Stein, of, heel eenvoudig, onze moeders stilte. In de teksten die ik schrijf is het spelen met verschillende stemmen een manier om de weg naar deze andere genealogieŽn open te houden, het is een manier om met mijn moeders stilte te spreken, terwijl ik triomfantelijk de magistrale positie van belangrijkste spreker bekleed.

Deze veelvoudigheid van stemmen die verbonden zijn met feministische genealogieŽn en met andere aspecten van de culturen van vrouwen die zich niet makkelijk laten vertalen in overheersende vertogen, is voor mij de perfecte illustratie voor een ander filosofisch punt. Namelijk dat 'Ik' niet ťťn is, maar veel verschillende aspecten, facetten en ervaringsniveaus die bijeengehouden worden door het geheugen, dat wil zeggen door het opnieuw bezoeken van plaatsen waar men reeds geweest is. Identiteit is een terugblikkend en complex begrip, niet een voorafgegeven rationele entiteit. De nomadische stijl gaat over verplaatsingen en overgangen zonder voorafbepaalde doelen of verloren thuislanden. Waar het voor de nomade om draait is het gaan, de mogelijkheid om te kunnen inpakken en te vertrekken. Het reisdoel is tamelijk onbelangrijk; het is de reis die telt, en de reis gaat geheel over het vertellen van verhalen en het opnieuw bezoeken van plaatsen waar men eerder geweest is. Aangezien de nomade vaste routes heeft, komt zij/hij steeds terug, met een ongelofelijke regelmaat.

Dit idee van het niet-centraal zijn van het 'Ik' is cruciaal voor het postmoderne denken. Vraag het maar aan een willekeurige vrouw echter, en ik durf te wedden dat zij dit een zeer banale en bekende notie vindt. Natuurlijk is het 'Ik' niet de koning van de schepping! Natuurlijk is het geloof in de uniciteit van het zelf een vorm van transcendent narcisme die zo typerend is voor mannelijke trots! Natuurlijk is het zelf een verzameling van beelden: fragmenten van hoop en begeerte, van geleefde en half-vergeten emoties. Het geheugen bestaat uit weglatingen; identiteit is een achterwaartse reis langs plaatsen waar we al geweest zijn.

Dit is de reden, terwijl geleerde mannen het volledige 'Ik' van het cartesiaanse subject uitvonden, waarom zo veel vrouwen die nooit het recht op een opleiding hebben gehad, doorgingen met hun serieuze denken terwijl zij iets anders deden, meestal het huishouden. Ik denk dat de grote ruimte van vrouwelijke creativiteit bestaat uit al die ruimtes waar saaie klusjes worden gedaan, vooral het afwassen of het strijken van kleren. Het is in die momenten van half-bewustzijn dat het denken het scherpst is en het innerlijke geestelijke landschap het meest helder. Op zulke tijden is de geest onderweg tussen verschillende dingen; hij drijft rond, is net niet scherpgesteld en toch bijzonder levendig. Dit is een nomadische staat van onderbroken aanwezighei. Virginia Woolf wist dit, evenals vele van de mystici. Hieruit trek ik twee conclusies: ten eerste dat het nomadische denken een vorm van geesteijike associatie is die de meesten van ons bekend is, hoewel we het missehien anders noemen, en ten tweede, dat er voldoende bewijs is om te stellen dat, als het niet-centraal zijn van het 'Ik' centraal is voor het postmodernisme, vrouwen sinds het begin der tijden postmodern zijn geweest!


DE NOMADE ALS VEELTALIGE

inhoud van deze lezing

Tot slot, en niet in het minste, is het nomadendom dat ik als intellectuele en theoretische optie verdedig, ook een existentiŽle omstandigheid die mijn eigen multiculturele situatie - als een migrant die een nomade is geworden - weerspiegelt. Mijn eigen werk als een denker kent geen moedertaal, alleen maar een opeenvolging van vertalingen, verplaatsingen en aanpassingen aan veranderende omstandigheden.

Als een veeltalige is de nomade een persoon die tussen de talen in leeft, en als zodanig is hij/zij een specialist op het gebied van de verraderlijkheid van de taal, van iedere taal. Woorden hebben de neiging niet stil te staan, hun eigen weg te gaan. In Alice in Wonderland (2) herinnert Humpty Dumpty ons eraan dat het enige dat echt telt in het begrijpen van een woord is wie de baas is. Ik heb deze opmerking altijd bijzonder passend gevonden bij iemand die zich voortdurend tussen de talen in beweegt.

Ik ben gehoren in ItaliŽ, en wel in dat gedeelte van het Noordoosten dat de Venetianen in de dertiende eeuw gekoloniseerd hebben. VenetiŽ is gevormd onder het teken van het nomadisme, toen de lokale bewoners over het water vluchtten voor Attila de Hun en zijn machtige oostelijke krijgers. Dit zou een gestage stroom van wereldreizigers opleveren, waarvan de bekendste, Marco Polo, nog steeds voortleeft als een van de grootste ontcijferaars van buitenlandse tekens.

Ik ben vervolgens opgegroeid in de poly-culturele wereldsteden van AustraliŽ, net voordat de trend van 'multiculturalisme' ontstond. Contacten tussen migranten en aboriginals werden niet aangemoedigd. Er bestond in feite helemaal geen contact met de aboriginal-cultuur, zelfs niet in de ghetto's van de binnenstad. Maar het wegmoffelen van de aanwezigbeid van de aboriginals en het door de Australische cultuur verzwijgen van racisme, klasse-gelaagdbeid, koloniale nostalgie en de benarde toestand van de aboriginals kwam op mij ower als een constant, onuitgesproken teken van innerlijke verwarring binnen de Australische geest en manier van leven. (3) Ik voelde mij erdoor verscheurd en intellectueel onbehaaglijk.

 

De uitdaging voor het hedendaagse denken is het lef om zichzelf opnieuw uit te vinden

inhoud van deze lezing

Aangezien culturele identiteit uitwendig en terugblikkend is, was het meest directe effect van mijn Australische ervaring de ontdekking hoe Europees ik dan wel was: veel meer dan een simpele notie of een enkele ervaring. Vergeleken met de aboriginals was ik niet alleen een witte immigrant, maar was ik ook gebroken wit (een 'bruinjoekel', of een 'spaghettivreter') vergeleken met de Angelsaksische minderheid die het land bestuurde. Hoe in zo'n geval het juiste te doen? Het was door mijn verzet tegen de Australische psyche en culturele identiteit dat ik, vaak ten koste van mijzelf, erachter kwam dat ik - inderdaad - een Europeaan ben. Ik vraag mij vaak af of dit besef ook zo doordringend was geweest als ik niet door migratie de ervaring had gehad van een verlies van mijn Europese wortels. Kan culturele identiteit uit een interne dynamiek tevoorschijn komen, of is het altijd uitwendig, dat wil zeggen oppositioneel? Wat nu zeker is, is dat de term 'Europees' in mijn oren altijd een begrip is dat bol staat van tegenstellingen die mij voortdurend verleiden en gek maken. 'Europees' is voor mij nauw verbonden met zaken als culturele vermengingen en inter-culturele conflicten; het staat voor fysieke mobiliteit door eindeloze golven van migratie, en voor een speciaal soort historiscb geheugen dat, hoezeer het zich ook van het kolonialisme bewust is, niet makkelijk de aanspraken van een post-koloniale situatie kan delen.

Vervolgens verplaatste ik mij in en uit het Italiaans, Frans en Engels (in zijn Britse, Australische, Amerikaanse en andere variaties), niet in rechte lijnen, maar via immer veranderende gradaties van hybridisatie. Zelfs toen ik voor het Engels als belangrijkste middel van uitdrukking koos, resulteerde dit slechts in een heel netwerk van Engelse dialecten: 'Italo-Australisch', 'Frengels', New Yorkees-Parijs-bargoens, 'Nedengels' en vele anderen. Met mijn verhuizing naar Nederland in 1988 vestigde dit veranderende landschap zich in een levensstijl die gebaseerd is op de duurzaamheid van tijdelijke regelingen en het comfort van toevallige funadamenten.

In de loop der jaren heb ik een grote fascinatie ontwikkeld voor eentalige mensen: zij die geboren zijn in een symbolisch systeem van een taal die de hunne zal blijven voor de rest van hun leven; mensen die zich comfortabel genesteld hebben in de illusie van vertrouwdheid die hun 'moedertaal' hen geeft. In een mengeling van afgunst en laatdunkendheid denk ik met dankbaarheid aan Lacans visie op het subject die mijn diepste gevoelens hierover bevestigen. De psychoanalyse van Lacan laat ons zien dat er niet zoiets bestaat als een moedertaal, dat alle talen de naam van de vader dragen en getekend zijn door diens register. Psychoanalyse leert ons ook het onherstelbare verlies van het gevoel van bestendige oorsprong die het aanleren van taal, iedere taal, met zich meebrengt.

Omtrent subjectiviteit heb ik zowel troost als intellectuele steun gevonden in het werk van Foucault. Hij stelt dat de opbouw van het kwetsbare, gespleten subject van de post-metafysische tijd in feite een proces is van de culturele codering van bepaalde rollen en handelingen als betekenisvol, acceptabel, normaal en wenselijk. Met andere woorden, iemand wordt een subject door een stelsel van verboden en goedkeuringen, die de subjectiviteit inslijpen in een kern van macht. Het subject is daarom een stapel gefragmenteerde onderdelen die bij elkaar worden gehouden door de symbolische lijm die de gehechtheid aan, of de identificatie met, de fallologocentrische symboliek is. Een hoop rommel, die zichzelf het centrum van schepping noemt; een kluwen begerend en trillend vlees, dat zichzelf naar de top van een majestueus bewustzijn projecteert. Ik word geraakt door het geweld van het gebaar dat het gefragmenteerde zelf met de performatieve illusie van eenheid, heerschappij, de eigen doorzichtigheid verbindt. Ik ben verbaasd over de beangstigende stommiteit van die illusie van eenheid, en over zijn onbegrijpelijke kracht.

Misschien zie ik mijzelf alleen maar als structureel ontheemde, tussen verschillende talen in, en vind ik in het poststructuralistische denken een adequate conceptuele representatie van de toestand die ik door en door ken als mijn eigen staat van zijn.

En toch blijft het politieke verzet tegen de illusie van eenheid en metafysische aanwezigheid een belangrijke prioriteit. Overal om ons heen, in deze cultuur aan het eind van het millennium, blijft het geloof in de belangrijkheid, de van God gegeven seriositeit en de funderende waarde van de moedertaal bijzonder sterk. In dit nieuwe Europa dat getuige is van al zijn oude problemen, in een golf van moordzuchtige terugkeer van de onderdrukten, in dit etnocentrische fort, is het concept van de moedertaal sterker dan ooit. Het voedt zich aan het vernieuwde en verhevigde gevoel van nationalisme, regionalisme en lokalisme dat dit specifieke moment in onze geschiedenis kenmerkt.

De veeltalige overziet deze situatie met een zo groot mogelijke kritische distantie; een persoon die onderweg is tussen de talen, noch hier noch daar, heeft de mogelijkheid van een gezond scepticisme ten aanzien van bestendige identiteiten en moedertalen. In dit opzicht is de veeltalige een variant op het thema van het kritische, nomadische bewustzijn: het tussen-de-talen-zijn biedt een voordeelpositie om identiteiten te deconstrueren. Zoals de Vietnamees-Californiscbe feministe Trinh T. Minh-ha laat zien, heeft multiculturalisme ons niet veel te bieden als het alleen maar begrepen wordt als een verschil tussen culturen. Het moet juist gezien worden als een verschil binnen dezelfde cultuur,
en dus binnen ieder zelf.

Identiteit is een achterwaartse reis langs plaatsen waar we al geweest zijn

inhoud van deze lezing

Dit wil echter niet zeggen dat alle meertalige mensen automatisch behept zijn met een nomadisch bewustzijn. Integendeel, de nadruk op de heiligheid van de 'moedertaal', een soort nostalgie voor de plaats van de culturele origine - meestal meer denkbeeldig dan reŽel - neigt veel sterker te zijn bij mensen die vele talen spreken of in een multiculturele omgeving leven. Is het vanwege hun moedertaal dat vrouwen in BosniŽ-Hercegovina en KroatiŽ systematisch verkracht en vastgehouden worden in voortplantings-concentratiekampen? Is gedwongen moederschap door groepsverkrachting de prijs die betaald moet worden voor het spreken van de 'verkeerde' moedertaal? Is niet ieder beroep op de 'juiste' moedertaal de kiem van terreur, fascisme of wanhoop? Is het omdat de veeltalige een soort zachte promiscuÔteit bedrijft met verschillende taalkundige fundamenten, dat hij/zij reeds lange tijd de idee van taalkundige of etnische zuiverheid heeft opgegeven?

Er zijn geen moedertalen, alleen maar taalkundige plekken die als uitgangspunt dienen. De veeltalige is zich ervan bewust dat taal niet alleen of juist nŪet het communicatiemiddel is, maar een plaats voor symbolische uitwisseling die ons allen verbindt in een ragfijn maar toch werkbaar web van bemiddelde misverstanden dat wij beschaving noemen. Sinds Freud en Nietzsche heeft de westerse filosofie gesteld dat betekenis niet samenvalt met bewustzijn, dat er een niet-bewust fundament is voor het merendeel van onze handelingen: het cogito ergo sum is de obsessie van het westen, zijn ondergang, zijn dwaasheid. Niemand is meester in zijn eigen huis. Desidero ergo sum is een meer getrouwe voorstelling van het proces van betekenisverlening.

Veel hedendaagse kritische denkers (4) rekenen op het affectieve als een kracht die ons kan bevrijden van heersende denkgewoontes. Affectiviteit staat in dit schema voor het voorbewuste en voor het voor-redenerende. Begeerte is niet alleen onbewust, maar zij blijft ongedacht in het centrum van ons denken, omdat 'het ongedachte' juist datgene is wat de activiteit van ons denken op gang houdt. Onze begeerte is datgene wat ons ontwijkt, terwiji zij ons tegelijkertijd voortbeweegt. Als enige aanwijzing voor wie we zijn, laat de begeerte de sporen na van waar we al geweest zijn, oftewel, wat we al niet meer zijn. Identiteit is een terugblikkende notie.

De veeltalige als een nomade tussen-de-talen rekent op het affectieve als zijn/haar steun; hij/zij weet hoe sporen te vertrouwen en hoe zich te verzetten tegen de innesteling in ťťn heersende visie op identiteit. De identiteit van de nomade is een kaart van waar hij/zij reeds geweest is: hij/zij kan deze altijd achteraf reconstrueren, als een serie stappen in een routebeschrijving. Maar er is geen triomfantelijk cogito dat de contingentie van het zelf overziet: de nomade staat voor beweegbare diversiteit; de identiteit van de nomade is een inventaris van sporen. Als ik een autobiografie zou schrijven, dan zou het een zelfportret van een gemeenschap zijn. De sleutel tot het begrijpen van veelvoudige identiteit is begeerte, dat wil zeggen onbewuste processen. Psychoanalyse - als een filosofie van de begeerte - is ook een theorie van culturele macht. De waarheid van het subject ligt altijd tussen het zelf en de samenleving in. De waarheid is dat je vanaf het moment van geboorte je oorsprong verloren hebt. Gegeven het feit dat taal het middel en de plaats van samenstelling van het subject is, dan volgt dat zij [taal] ook her cumulatieve symbolische kapitaal van onze cultuur is. De samenstelling van het subject is geen kwestie van een 'internalisering' van gegeven codes, maar een proces van onderhandeling met taal, dat wil zeggen met verschillende niveaus van sedimentatie en verschillende registers van het spreken.

De veeltalige weet ook door en door wat De Saussure ons geleerd heeft: dat de verbinding tussen linguÔstische tekens willekeurig is. De willekeurigheid van taal, die ervaren wordt door de verschillende talen, is genoeg om iemand tot relativistische wanhoop te drijven. Zo wordt de veeltalige het prototype van her postmoderne sprekende subject: geraakt door het gek-makende, fulminerende inzicht in de willekeurigheid van linguÔstische betekenissen, terwiji hij/zij tegelijkertijd ook weerstand biedt aan de vrije val in het cynisme. Zoals de Noors-Australische feministe Sneja Gunew stelde in haar inleiding op een bloemlezing van Australische migrantenschrijvers van niet-Engelssprekende afkomst:

'Paradoxaal genoeg zijn het talen die ons spreken. Vraag het maar aan een willekeurige migrant.' (5)

Mijn ervaring als veeltalige heeft me geleerd de moed te hebben om deze willekeurigheid onder ogen te zien en toch niet zo snel de conclusie te trekken dat alles mogelijk is, dat willekeurig niet synoniem is met absurd en meerwaardigheid niet met anarchie. In sommige opzichten heeft mijn meertaligheid de noodzaak tot een ethiek aan mij opgedrongen die de vele taal-verschuivingen en culturele lokaties zou overleven en die mij 'getrouw aan mijzelf' zou maken, hoewel het onderhavige zelf niets meer is dan een complexe verzameling van fragmenten. Ik heb mij getraind om te zien dat de onderlinge uitwisselbaarheid van tekens geen Middeleeuwse dodendans is, maar een partoon van bewerkte herhalingen. Dat men de complexiteit moet respecteren, niet erin verdrinken. En zo kan de veeltalige een ethisch wezen worden dat de complexiteit confronteert en toch het relativisme vermijdt.

De nomade staat niet voor thuisloosheid of gedwongen ontheemd zijn. Het is eerder een vormgeving van het soort subject dat alle ideeŽn, hunkering of nostalgie naar onveranderlijkheid heeft losgelaten. Het drukt de begeerte uit naar een identiteit die opgebouwd is uit overgangen, opeenvolgende verschuivingen en gecoŲrdineerde veranderingen, zonder essentiŽle eenheid. Ik zie de nomade als het prototype van de 'man of vrouw met ideeŽn'. (6) Zoals Deleuze het uitdrukt: 'Het gaat de intellectuele nomade om het overschrijden van grenzen, de daad van het gaan, onafhankelijk van het doel.'


Mijn levensstijl is gebaseerd op de duurzaamheid van tijdelijke regelingen en het comfort van toevallige fundamenten

THEORETISCH NOMADENDOM

inhoud van deze lezing

Het nieuwe feministische nomadische subject combineert eigenschappen die doorgaans als tegengesteld gezien worden, namelijk het hebben van een gevoel van identiteit dat niet gebaseerd is op onveranderlijkheid, maar op toevalligheid. Het nomadisch bewustzijn combineert samenhang met mobiliteit. Zijn doel is om de eenheid van het subject opnieuw door te denken zonder te refereren aan naturalistische overtuigingen, zonder dualistische opposities, maar in plaats daarvan lichaam en geest in een nieuw geheel van intensieve en vaak onovergankelijke overgangen te verbinden.

De taak van de feministe is hoe de culturele divesiteir van de intellectuele en politieke gewoontes van vrouwen te respecteren zonder te vervallen in relativisme of politieke wanhoop. Relativisme is een valkuil in die zin dat het de mogelijkheden voor potentiŽle inter-allianties of politieke

coalities vermindert. De uitdaging voor in het bijzonder feministische nomaden is, hoe zij het uit veel lagen bestaande, multiculturele perspectief kunnen verenigen met respect en verantwoordelijkheid voor hun gender. Nomadisch denken is de onderneming die bestaat uit het in verschillende beelden of representaties uitdrukken van dit soort gedecentreerde subjectiviteit.

Het nomadische subject is een mythe, of een politieke fictie, die mij in staat stelt gevestigde categorieŽn en ervaringsniveaus te doordenken en te overschrijden, grenzen te doen vervagen zonder bruggen te verbranden. Terwijl ik als historisch bewijs de neergang van vaste identiteiten neem, is de keus voor deze vormgeving de vertaling van mijn wens om de politieke werking te onderzoeken en te legitimeren. Impliciet in de keus voor deze vormgeving is het geloof in de kracht en relevantie van de verbeelding, van het maken van mythes, als een manier om uit de politieke en intellectuele stilstand van deze postmoderne tijd te stappen. Politieke ficties kunnen hier en nu misschien effectiever zijn dan theoretische systemen. De keus voor een iconoclastische, mythische figuur als het nomadische subject is dan ook een beweging tegen de vastgeroeste en conventionele aard van het theoretische, in het bijzonder het filosofische denken in. Het nomadendom is derhalve ook een teken van wantrouwen in de mogelijkheid van de theoretische taal om zich te ontdoen van de fundamenten van macht waarop zij rust. Filosofie als manier van denken is niet-nomadisch in die zin dat het mechanismen van uitsluiting en overheersing nodig heeft als onderdeel van haar gangbare praktijk. Filosofie creŽert zichzelf net zozeer door wat zij uitsluit als door wat zij bevestigt. Ik twijfel daarom aan de theoretische capaciteit, nog afgezien van de morele en politieke bereidheid, van het theoretische vertoog om te handelen op een niet-overheersende, niet-uitsluitende manier.

Ik reik hier het beeld aan van 'nomadische subjecten' als een vormgeving van een bewustzijnstoestand. Hoewel het geÔnspireerd is door de ervaringen van volkeren en culturen die letterlijk nomadisch zijn, verwijst het onderhavige nomadendom hier naar het soort kritisch bewustzijn dat zich verzet tegen enige innesteling in sociaal gecodeerdc patronen van denken en gedrag. Niet alle nomaden zijn wereldreizigers; de beste reizen kunnen soms plaatsvinden zonder het huis fysiek te verlaten. Het is de ontduiking van bestaande conventies die de nomadische staat kenmerkt, niet de letterlijke daad van het reizen. Nomadische verschuivingen zijn daarom een creatief soort wording; het zijn performatieve metaforen die ruimte bieden aan anders onwaarschijnlijke ontmoetingen en onverwachte bronnen van ervaring en daarom ook van kennis.

Het vergankelijke leven van een nomade betekent niet dat men geen noodzakelijk stabiele en geruststellende bases voor de identiteit kan of wil creŽren waardoor men in staat is in een gemeenschap te kunnen functioneren. Nomadisch bewustzijn bestaat eerder uit het helemaal geen identiteit voor vast aannemen; de nomade is alleen maar onderweg; hij/zij maakt die noodzakelijk gesitueerde connecties die hem/haar kunnen helpen te overleven, maar hij/zij neemt nooit volledig de beperkingen van ťťn nationale, vastgelegde identiteit aan. De nomade heeft geen paspoort, of heeft er te veel.

Dit idee van onderweg zijn, van het doorkruisen van verschillende soorten en niveaus van identiteit, is geen manier om de confrontatie met de echte, ideologische en sociale beperkingen waaronder men moet handelen te ontwijken. Juist het tegendeel. Het nomadisch bewustzijn drukt een manier uit om met deze beperkingen om te gaan. Het legt de nadruk op de historische neergang van het idee dat politieke macht en effectieve sociale kritiek bestendige en stevige fundamenten als noodzakelijke voorwaarde hebben. Postmodern nomadisch feminisme stelt dat men niet in een of ander substantief beeld van het subject gevestigd hoeft te zijn om politiek bewust te zijn, of om weloverwogen of kritische keuzen te kunnen maken. Nomadisch feminisme gaat zelfs nog een stap verder en stelt dat de politieke werking te maken heeft met de capaciteit om de illusie van ontologische fundamenten te ontmaskeren. Zoals Judith Butler het stelde: 'Wat wij moeten doen, is ons afvragen wat de theoretische nadruk op bestendige fundamenten ons toestaat om te denken, en wat deze precies uitsluit en verhindert.' (7) Vanuit een nomadisch perspectief is het politieke een vorm van interventie die te maken heeft met de mogelijkheid om veelvoudige verbindingen te leggen. Wat hier politiek aan is, is precies dit bewustzijn van de gefragmenteerde, inherent op macht gebaseerde opbouw van het subject.

Is niet ieder beroep op de 'juiste' moedertaal de kiem van terreur, fascisme of wanhoop?

inhoud van deze lezing

In mijn beoordeling is ťťn van de centrale punten die op het spel staan in deze onderneming hoe historiciteit, en daarom ook werking, verenigd kunnen worden met de (onbewuste) wens tot verandering. De moeilijkste taak is het samenvoegen van de wil tot verandering met de begeerte naar het nieuwe, hetgeen de constructie van nieuwe begerende subjecten impliceert. Deze moeilijkheid is te wijten aan het feit dat innerlijke, psychische of onbewuste structuren allesbehalve makkelijk te veranderen zijn door wilskracht alleen. De ervaring heeft ons geleerd dat de pijn die ontstaat door veranderings- en transformatieprocessen herkend en gerespecteerd dient te worden. Diepte-transformaties zijn even pijnlijk als langzaam. Als (vrouwelijke) feministen een effectieve politiek willen voeren, dan zullen ze het onderscheid in gedachte moeten houden tussen het niveau van weloverwogen politieke keuzen en dat van onbewuste begeerten; bovendien moeten zij proberen om strategieŽn te ontwikkelen die rekening houden met de complexiteit van beide.

Zowel de begeerte laten samenvallen met de wil, als het belang van de een boven de ander poneren zijn beide even inadequate bewegingen. Ik vind dat ieder niveau in zijn complexiteit gerespecteerd moet worden, maar daartussen dienen overgangs- en overlappingspunten te worden ontwikkeld. Er bestaat geen kortere weg door het onderbewuste. De vrouwen die zichzelf proberen te bedotten, spelen met vuur. Ik noem de 'ethiek van seksuele differentie' - ik pas hier het concept aan dat door Luce Irigaray is voorgesteld - een feministisch nomadisch project dat interne tegenstellingen toestaat en dat probeert te onderhandelen tussen onbewuste structuren van begeerte en bewuste politieke keuzen. In deze context is feminisme een vorm van bewustzijn van complexiteit. In zoverre het tegenstellingen en gebreken toestaat, is het ook een echt bevrijdende innerlijke ervaring.

Resumerend zou ik zeggen dat het spreken 'als een feministische vrouw' niet refereert aan ťťn dogmatisch kader, maar eerder aan een knoop van onderling verbonden vragen die zich in verschillende registers en op verschillende lagen en niveaus van het zelf afspelen. Feminisme als een sprekende houding, en dus ook als een theorie van het subject, is qua houding minder ideologisch dan epistemologisch. De taak waar de nomadische feministen voor staan houdt ook het doorwerken van de voorraad verzamelde beelden, concepten en representaties van vrouwen in, en van vrouwelijke identiteit, zoals die door onze cultuur gecodificeerd zijn. Het is een heel repertoire aan gereguleerde ficties dat de neiging heeft ons vast te pinnen op verwachtingen die van buitenaf en door iemand anders zijn opgelegd. Vrouwen lopen altijd het gevaar om verstrikt te raken in de Medusa-achtige blik van het eeuwig of essentieel vrouwelijke. Het is een essentieel onderdeel van feministisch bewustzijn om een nomadische reis door deze beelden te maken, zodat de alternatieve representaties van de vrouwen die we zijn, kunnen worden bekrachtigd.

Eenvoudiger gesteld, en in de voetsporen van Nietzsche, Deleuze en Irigaray, geloof ik niet dat veranderingen en transformaties - zoals een nieuw symbolisch systeem voor vrouwen - via pure wilskracbt gecreŽerd kunnen worden. De manier om de psychische realiteit te veranderen is niet door opzettelijke naamsverandering; op zijn best is dit een extreme vorm van narcisme, op zijn slechtst is het het melancholieke gezicht van het solipsisme.

Als ik een autobiografie zou schrijven, dan zou het een groepsportret van een gemeenschap zijn

inhoud van deze lezing

Zoals men geleidelijk laag voor laag een ui schilt, zo moet ook het bereiken van verandering verdiend worden door het zorgvuldig doorwerken van het belichaamde zelf. Het is de metabolische vertering van het oude die het nieuwe kan verwekken. Het verschil is niet het effect van wilskracht, maar het resultaat van eindeloos veel herhalingen. Hiervoor zijn positiewijzigingen en verschuivingen nodig: nomadische bewegingen.

Net zoals nieuwe taal geboren wordt uit geduldige herhalingen, zorg en regelmatige contacten met het oude, zo is ook de geschiedenis geen vierbaansweg, maar een onderbroken lijn waar vooruitgang vaak bereikt wordt door draaien en kronkelen, herhalen en teruggaan. Geschiedenis als herhaling is een genealogische cyclus, het voorzichtig schiften van oude begrippen om ze te verbeteren, ze minder regulerend te maken, ze meer schoonheid te geven. Doelgericht verordende historische 'vooruitgang' in de achttiende-eeuwse zin is misschien niet meer voor ons beschikbaar als historische optie, maar dat wil niet zeggen dat er helemaal geen vooruitgang meer mogelijk is en dat het nihilisme om de hoek ligt. Walter Benjamin (8) waarschuwde ons dat de engel der geschiedenis zich voortbeweegt door achterstevoren naar een toekomst te lopen die hij/zij noch kent, noch voorspelt. Struikelend op weg naar een nieuwe tijd, zijn wij allen als de engel van Benjamin, met hoop en ontzetting achteruitlopend naar een toekomst die we net zozeer begeren als vrezen.

NOTEN

inhoud van deze lezing

1. Ik gebruik de ogenschijnlijk paradoxale notie van het rationele geweld op de manier zoals die is gesuggereerd door Jessica Benjamin in: The Bonds of Love (New York 1988). Uitgaande van het werk van de Frankfurter Schule, suggereert Benjamin dat er in het Westen een speciale band bestaat tussen rarionaliteit en het gebruik van geweld en dat beide van invloed zijn op de constructie van mannelijkheid.

2. Lewis Carroll, Alice in Wonderland / Through the Looking Glass (Harmondsworth, oorspr. 1871).

3. Er is sindsdien veel gebeurd met het activisme van de aboriginals en het Australische kritische bewustzijn. Australische feministen hebben hier een belangrijke rol in gespeeld. Zie bijvoorbeeld de analyse van Maeghan Morris van de speelfilm 'Crocodile Dundee' in: The Pirate's Fiancee (Londen 1988).

4. Gilles Deleuze & Felix Guattari, Anti-Oedipe (Parijs 1974; Engelse vertaling: Anti-Oedipus, Londen 1984); zie ook Gilles Deleuze, 'La Pensťe Nomade', in: Nietzsche Aujourd'hui (Parijs 1973; Engelse vertaling; 'Nomad Thought', in: David B. Allison (red.), The New Nietzsche. Contemporary Styles of Interpretation (Cambridge Mass. 1985). Van Luce Irigaray zie: Speculum. De l'autre femme (Parijs 1974; Engelse vertaling: Speculum of the Other Woman, Ithaca 1985).

5. Sneja Gunew, 'Discourses of otherness', in: Displacements: Migrant Story-Tellers (Melbourne 1982), p. 1.

6. Dale Spender, Women of ideas and what men have done to them (Londen 1982).

7. Judith Butler, 'Contingent Foundations: Feminism and the Question of "postmodernism"', in: Judith Butler and Joan Scott (red.), Feminists Theorize the Political (Londen/New York 1992), p. 7.

8. In de tekst, getiteld 'Theses on the Philosophy of History', in: Illuminations (New York 1968), p. 253 - 254.

Vertaling uit het Engels door G. van Dijk & D. Ricketts.

Prof. dr. Rosi Braidotti werd geboren in ItaliŽ en groeide op in AustraliŽ. Zij heeft haar opleiding genoten in Canberra en Parijs. Sinds 1988 woont en werkt zij in Utrecht, waar zij hoogleraar Vrouwenstudies Algemene Letteren aan de Universiteit Utrecht is.

***